जे–२० र जे–३५ जस्ता आधुनिक लडाकु विमानमा चीनको जोड, भारतको उत्पादन क्षमता र वायुसेनाको घट्दो स्क्वाड्रन संख्याप्रति चिन्ता
चीनको तुलनामा भारतको लडाकु विमान क्षमता कमजोर बन्दै गएको भन्दै भारतीय वायुसेनाको तयारी र स्वदेशी विमान उत्पादनको गतिबारे प्रश्न उठ्न थालेका छन्। भारतीय सञ्चारमाध्यम नवभारत टाइम्समा प्रकाशित एक रिपोर्टअनुसार चीनसँग भारतको तुलनामा उल्लेख्य रूपमा बढी लडाकु विमान छन्। उता, भारतमा तेजस एमके–१ए लडाकु विमान उत्पादनको गति अपेक्षाअनुसार अघि बढ्न नसक्दा वायुसेनाको आवश्यकता पूरा गर्न चुनौती देखिएको छ।
फ्लाइटग्लोबलको ‘वर्ल्ड एयर फोर्सेज २०२६’ निर्देशिकालाई उद्धृत गर्दै उक्त रिपोर्टमा चीनसँग करिब १ हजार ८१४ लडाकु विमान रहेको उल्लेख छ। भारतसँग भने करिब ६०० लडाकु विमान रहेको अनुमान गरिएको छ। यही स्रोतका अनुसार चीनसँग कुल ३ हजार ५२९ सैन्य विमान छन् भने भारतसँग २ हजार १८३ वटा छन्।
यद्यपि, विमानको संख्याका आधारमा मात्रै कुनै देशको वास्तविक युद्ध क्षमता निर्धारण गर्न सकिँदैन। विमानको प्रविधि, हतियार प्रणाली, तालिम, रसद व्यवस्थापन र युद्ध क्षेत्रमा तत्काल परिचालन गर्न सकिने क्षमताले पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
चीनको आधुनिक लडाकु विमानमा तीव्र विस्तार
चीनले जे–१०, जे–१६ र जे–२० जस्ता लडाकु विमानको विकास तथा उत्पादनलाई तीव्रता दिइरहेको छ। विशेषगरी जे–२० स्टेल्थ प्रविधिमा आधारित लडाकु विमान हो, जसलाई राडारबाट पहिचान गर्न कठिन हुने गरी डिजाइन गरिएको छ। जे–१६ लामो दूरीमा आक्रमण गर्न सक्ने क्षमतासहितको आधुनिक लडाकु विमान हो।
रिपोर्टमा रोयल युनाइटेड सर्भिसेज इन्स्टिच्युट (आरयूएसआई) को अनुमान उद्धृत गर्दै सन् २०२५ को अन्त्यसम्म चीनमा जे–२० सिरिजका विमानको वार्षिक उत्पादन क्षमता करिब १२० वटासम्म पुगेको उल्लेख गरिएको छ। त्यस्तै, जे–१६ विमानको उत्पादन दर वार्षिक करिब १०० वटासम्म रहेको अनुमान प्रस्तुत गरिएको छ।
यी उत्पादन दर कायम रहेमा सन् २०३० सम्म चीनसँग जे–२० सिरिजका करिब १ हजार र जे–१६ सिरिजका करिब ९०० विमान हुन सक्ने आरयूएसआईको प्रक्षेपण छ। तर यी अनुमान हुन्, पुष्टि भएका भविष्यका तथ्याङ्क होइनन्।
भारतको तेजस उत्पादनमा चुनौती
चीनको तुलनामा भारतको लडाकु विमान उत्पादन क्षमता सीमित रहेको रिपोर्टमा उल्लेख छ। भारतले स्वदेशमै विकास गरेको तेजस एमके–१ए विमान वायुसेनाको क्षमता विस्तारका लागि महत्त्वपूर्ण मानिएको छ। तर उत्पादनको गति र विमानको आपूर्तिमा देखिएका चुनौतीले अपेक्षित संख्यामा विमान थप्न कठिनाइ भइरहेको बताइएको छ।
रिपोर्टअनुसार तेजस एमके–१ए उत्पादनको वार्षिक दर करिब २४ विमान हुने अनुमान छ, जबकि लक्ष्य वार्षिक ३० विमान उत्पादन गर्ने रहेको उल्लेख गरिएको छ। भारतीय वायुसेनाको आवश्यकता पूरा गर्न भने प्रत्येक वर्ष ३६ देखि ४० वटा लडाकु विमान उत्पादन गर्नुपर्ने आकलन गरिएको छ।
यसले भारतका लागि विमान उत्पादनको गति बढाउनुका साथै इन्जिन, उपकरण र आपूर्ति प्रणालीलाई भरपर्दो बनाउनु आवश्यक रहेको देखाउँछ।
भारतीय वायुसेनाको स्क्वाड्रन संख्या घट्दो
भारतीय वायुसेनामा लडाकु विमानका स्क्वाड्रनको संख्या पनि चिन्ताको विषय बनेको छ। रिपोर्टअनुसार वायुसेनामा आवश्यक मानिएको ४२ स्क्वाड्रनको तुलनामा हाल संख्या घटेर करिब २८ मा पुगेको उल्लेख छ।
पुराना विमान सेवाबाट हट्दै जानु र तिनको स्थानमा नयाँ विमान पर्याप्त गतिमा थपिन नसक्नुले यो अन्तर बढाएको विश्लेषण गरिएको छ। रिपोर्टमा उद्धृत निर्देशिकाले भारतका लडाकु तथा आक्रमणकारी विमानको संख्या सन् २०२४ को करिब ७०० बाट सन् २०२६ सम्म ५६४ मा झर्न सक्ने अनुमानसमेत प्रस्तुत गरेको छ।
भारतका लागि अबको प्राथमिकता के?
चीनसँगको सैन्य प्रतिस्पर्धामा भारतका लागि विमानको संख्या बढाउनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। स्वदेशी विमान उत्पादनमा तीव्रता, आधुनिक हतियार प्रणालीको विकास, इन्जिन उत्पादनमा आत्मनिर्भरता र विद्यमान विमानको प्रभावकारी सञ्चालन पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।
समग्रमा, उपलब्ध अनुमानहरूले चीनको लडाकु विमान संख्या र उत्पादन क्षमतामा रहेको ठूलो अन्तर देखाउँछन्। तर चीनको वायु शक्ति भारतभन्दा हरेक पक्षमा ठ्याक्कै तीन गुणा बढी छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न भने यी तथ्याङ्क पर्याप्त छैनन्। वास्तविक हवाई युद्ध क्षमताको मूल्याङ्कन गर्दा विमानको संख्या मात्र नभई प्रविधि, तालिम, परिचालन क्षमता र रणनीतिक अवस्थालाई समेत विचार गर्नुपर्छ।
स्रोत : नवभारत टाईम्स
