काठमाडौं, १८ कात्तिक । झिलिमिली बत्तीको उज्यालो, आँगनमा ढकमक्क फुलेका सयपत्री–मखमली र भाइटीकाको उमंग बोकेर नेपालीहरूको दोस्रो महान् चाड ‘तिहार’ घरघरमा प्रवेश गरिसकेको छ। दीपावली र उमंगको यो पर्वमा जति महत्त्व उज्यालो र फूलको हुन्छ, उति नै बढी प्रतिक्षा गरिएको हुन्छ— विभिन्न स्वादका मिठाईहरूको।
तर, चाडपर्वको यही उल्लास र उपभोक्ताको व्यस्ततालाई मौका छोप्दै नेपालीहरूको भान्सा र मुखसम्म पुग्ने मिठाईहरूमाथि भने बर्सेनि गम्भीर प्रहार हुँदै आएको छ। के हामीले किनेर खाएका मिठाई वास्तवमै सुरक्षित छन्? वा, हामी मिसावटयुक्त विष सेवन गरिरहेका छौं? यो प्रश्नले यसपटक भने सरकारको कडा नियमनमार्फत नयाँ मोड लिएको छ।
गत वर्षको कहालिलाग्दो तस्बिर: अलकत्रा बनेको तेल र औद्योगिक रङ
तिहारमा खपत हुने मिठाईमा हुने लापरबाही कतिसम्म भयानक हुन्छ भन्ने जान्न धेरै टाढा जानै पर्दैन, गत वर्ष खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागले गरेको एउटा अनुगमनको रिपोर्टले नै सबै कुरा स्पष्ट पार्छ। विभागले काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुरका ५३ वटा चर्चित र ठूला मिठाई पसलमा छापा मार्दा देखिएका दृश्यहरू आफैंमा झस्काउने खालका थिए। कतिपय प्रतिष्ठित भनिने पसलहरूले समेत एकपटक प्रयोग भइसकेको खानेतेललाई फेरि फेरि तताउँदै जबसम्म त्यो ‘अलकत्रा’ जस्तो बाक्लो र कालो हुँदैन, तबसम्म प्रयोग गरिरहेको भेटियो। त्यति मात्र होइन, मानव स्वास्थ्यलाई गम्भीर असर पुर्याउने र क्यान्सरसम्मको जोखिम बढाउने औद्योगिक रङहरूको खुलेआम मिसावट पाइएको थियो। भान्साभित्रको दृश्य झनै विजोग थियो, जहाँ ओसिलो, दुर्गन्धित र फोहोर ठाउँमा मिठाई तयार पारिन्थ्यो भने बिक्रीका लागि राखिएका खुला मिठाईमा साङ्लो र झिँगा मरेका भेटिएका थिए।
यसपटकको कानुनी डन्डा: अब ‘अँध्यारोमा’ व्यापार गर्न पाइने छैन
विगतका यी बेथिति र उपभोक्ता स्वास्थ्यमाथिको खेलबाडलाई सधैंका लागि रोक्न सरकारले यसपटक कडा कदम चालेको छ। ‘खाद्य स्वच्छता तथा गुणस्तर ऐन २०८१’ र ‘उपभोक्ता संरक्षण ऐन’ लाई टेकेर खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागले मिठाई व्यवसायीहरूका लागि नयाँ र कडा मापदण्ड कार्यान्वयनमा ल्याएको छ। गत कात्तिक ११ गतेदेखि लागु भएको यो नयाँ नियमअनुसार अब कुनै पनि व्यापारीले उपभोक्तालाई अन्धकारमा राखेर व्यापार गर्न पाउने छैनन्। मिठाई पसल वा सोकेसमा अबदेखि मिठाईको स्पष्ट नाम, प्रयोग भएका कच्चापदार्थहरूको सूची, पकाउन प्रयोग गरिएको चिल्लो पदार्थ (भटमासको तेल, सनफ्लावर वा घिउ), उपभोग्य मिति (Expiry Date) र प्रतिकिलो स्पष्ट मूल्य सूची अनिवार्य रूपमा खुलाउनुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ। यति मात्र होइन, मिठाई बनाउन प्रयोग गरिएका कच्चापदार्थ समेत सोकेसमै राख्नुपर्ने नियम छ। नियमको पालना भए नभएको जाँच्न विभागले प्रयोगशाला परीक्षणको दायरा पनि बढाएको छ भने अखाद्य रङ वा सडेको तेल भेटिएमा ठाउँको ठाउँ लाइसेन्स खारेजी र कडा कानुनी कारबाही गर्ने चेतावनी दिएको छ।
राष्ट्रव्यापी अनुगमन तीव्र: ५०० पसल जाँच, अटेरीलाई अब सीधै मुद्दा
नयाँ मापदण्ड कार्यान्वयनमा आएपछि विभागले देशैभरि विशेष अनुगमन अभियान तीव्र पारेको छ। हालसम्म प्राप्त विवरणअनुसार देशभरका ४ सय ९७ वटा मिठाई पसलमा विशेष अनुगमन भइसकेको छ। यसक्रममा ४३३ वटा पसललाई सचेत गराउँदै निर्देशनपत्र काटिएको छ भने २२२ वटा पसलले नयाँ नियमअनुसारका लेबलहरू पूर्ण रूपमा कार्यान्वयनमा ल्याइसकेका छन्। प्रदेशगत रूपमा हेर्दा लुम्बिनीमा १७५, कोशीमा ८४, मधेसमा ५६, बागमतीमा ५३, गण्डकीमा २६, कर्णालीमा २४ र सुदूरपश्चिममा १५ वटा पसलमा चेतावनी पत्र काटिएको छ। ३० वटा कार्यालयका खाद्य निरीक्षकहरू स्थानीय तह, जिल्ला प्रशासन र वाणिज्य विभागसँगको समन्वयमा मैदानमा खटिएका छन्। खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागका महानिर्देशक सञ्जीवकुमार कर्णका अनुसार पहिलो चरणमा केही समय दिएर सुध्रने अवसर दिएको भए पनि अब अटेरी गर्नेहरूलाई छुट दिइने छैन।
अर्को चरणमा कार्यान्वयन नगरेका पसलहरूको तथ्यांक संकलन गरेर खाद्य ऐन र उपभोक्ता संरक्षण ऐनअनुसार मुद्दा दायर गर्ने र ठाउँको ठाउँ जरिबाना गर्ने प्रक्रिया यही सातादेखि सुरु गर्ने तयारी गरेको महानिर्देशक कर्णले बताए ।
चाडपर्व लक्षित समग्र बजार अनुगमनको तथ्यांक हेर्दा हालसम्म १ हजार ७ सय ५१ भन्दा बढी स्थानमा अनुगमन भइसकेको छ भने नियम विपरीत गर्नेबाट करिब १० लाख ७६ हजार रुपैयाँभन्दा बढी जरिबाना असुल भइसकेको छ।
‘पूजा गर्ने घिउ’ को नाममा घातक बोसोको धन्दामाथि प्रतिबन्ध
यस्तै तिहारमा मिठाईको खपतसँगै दियो बाल्न र पूजाआजा गर्न घिउको प्रयोग अत्याधिक हुन्छ। तर, यही मौका छोपेर बजारमा सस्तो मूल्यमा ‘पूजा गर्ने घिउ’ को नाममा अखाद्य चिल्लो पदार्थ तथा बोसो मिसाइएका वस्तुहरू बिक्री भइरहेको पाइएको छ। विभागले यस्ता ठगी धन्दामाथि पनि कडा निगरानी बढाएको छ। पूजा पसलहरूमा वास्तविक घिउ नभई बोसोजन्य हानिकारक पदार्थ बेचिरहेको भेटिएपछि ठाउँ–ठाउँमा जफत गरी नष्ट गर्ने र फिर्ता पठाउने काम तीव्र पारिएको छ।
सरकारले ऐन र कानुनको डन्डा चलाएपछि बजारमा केही सुधारका संकेत देखिन थालेका छन्। तर, पूर्ण रूपमा बजार सफा हुन उपभोक्ता आफैं सचेत हुनुपर्ने बेला आएको छ। पसलमा मिठाई किन्दै गर्दा उत्पादन र उपभोग्य मिति लेखिएको छ कि छैन, र कुन तेल वा घिउमा यो तयार पारियो भन्ने खुलेको छ कि छैन भनेर ध्यान दिनु अति आवश्यक हुन्छ। यदि यी विवरणहरू छैनन् र व्यापारीले नियम पालना गरेका छैनन् भने त्यस्ता पसलबाट मिठाई खरिद नगर्नु नै बुद्धिमानी हुन्छ।
नियम विपरीत गर्ने जो कोहीलाई तुरुन्तै खाद्य विभाग वा नजिकैको प्रशासनमा खबर गरौँ। यो तिहार केवल घरको आँगनमा बाल्ने दियोको उज्यालोमा मात्र सीमित नहोस्, हाम्रो स्वास्थ्य र जीवनमा पनि सुरक्षाको उज्यालो छायोस्। मिसावटमुक्त मिठाईको स्वाद लिँदै सुरक्षित र स्वास्थ्यकर रूपमा पर्व मनाऔं!
