१. सम्वत् २००७ सालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनदेखि २०४६ सालको जनआन्दोलन हुँदै २०६२÷०६३ को ऐतिहासिक दोस्रो जनआन्दोलनसम्म नेपाली कांग्रेस नेपालको लोकतान्त्रिक यात्राको अग्रणी राजनीतिक शक्ति रहँदै आएको छ। लोकतन्त्र, राष्ट्रियता, नागरिक स्वतन्त्रता र सामाजिक न्यायका लागि भएका संघर्षमा कांग्रेसले निर्वाह गरेको भूमिका नेपालको राजनीतिक इतिहासको महत्वपूर्ण अध्याय हो।
२. आज नेपाली कांग्रेस १५औँ महाधिवेशनको निर्णायक मोडमा छ। यो केवल नयाँ नेतृत्व चयन गर्ने अवसर मात्र नभई; कांग्रेसलाई अब कस्तो राजनीतिक शक्ति बनाउने भन्ने निर्णय गर्ने अवसर पनि हो।
३. समय बदलिएको छ। समाज बदलिएको छ। नयाँ पुस्ताको सोच र अपेक्षा बदलिएको छ। अब कांग्रेसले पनि आफूलाई बदल्नुपर्छ। बदलिएको कांग्रेस बनाउनको लागि गुटभन्दा माथि उठेको कांग्रेस, विचार र नीतिमा आधारित कांग्रेस, संस्थागत लोकतन्त्रमा विश्वास गर्ने कांग्रेस, सुशासन र विकासलाई प्राथमिकता दिने कांग्रेस तथा नयाँ पुस्तालाई नेतृत्वमा स्थापित गर्ने कांग्रेस आजको आवश्यकता हो।
४. रीता खनालको महामन्त्रीमा उम्मेदवारीः यही ऐतिहासिक आवश्यकतालाई आत्मसात् गर्दै बदलिएको नेपाली कांग्रेस निर्माण गर्नको लागि नेपाली राजनीतिक जगतकी चिरपरिचित व्यक्तित्व, स्पष्ट दृष्टिकोण र परिवर्तनप्रतिको प्रतिबद्धता बोकेकी व्यक्तित्व रीता खनालले महामन्त्री पदमा उम्मेदवारी दिनुभएको छ।
५. उहाँको उम्मेदवारी केवल एउटा पदका लागि गरिएको प्रतिस्पर्धा होइन; नेपाली कांग्रेसभित्र राजनीतिक संस्कार परिवर्तन गर्ने प्रस्ताव हो।
६. अब प्रश्न छ—रीता खनालको विजय वा पराजयले कांग्रेस बदलिँदै छ कि छैन भन्ने कस्तो सन्देश दिनेछ? रीता खनालको विजय ः परिवर्तनको पक्षमा कांग्रेसको निर्णय हुनेछ ।
७. महामन्त्री पदमा रीता खनाल विजयी हुनुभयो भने त्यो केवल एक उम्मेदवारको विजय मात्र हुनेछैन। त्यो गुटभन्दा माथि उठेर कांग्रेसलाई संस्थागत, विचारप्रधान र परिवर्तनमुखी बनाउने पक्षमा महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूले दिएको विवेकपूर्ण निर्णय हुनेछ। यस्तो विवेकपूर्ण निर्णयका निम्नलिखित ऐतिहासिक सन्देश हुनेछन्ः
७.१ गुटभन्दा माथि कांग्रेसः कांग्रेस कुनै व्यक्ति वा गुटको मात्र पार्टी होइन। यो लोकतान्त्रिक आन्दोलनको लामो इतिहास बोकेको संस्था हो। तसर्थ, राजनीतिक व्यक्तित्व रीता खनालको विजयले “गुट होइन, कांग्रेस ठूलो हो” भन्ने सन्देश दिनेछ। यसले व्यक्तिको प्रभावभन्दा पार्टी संस्थालाई बलियो बनाउने राजनीतिक संस्कारको सुरुवात गर्नेछ ।
७.२ बी.पी.को विचारसँग नयाँ पुस्ताको सम्बन्धः बि.पि. कोइरालाले देखाउनुभएको लोकतन्त्र, राष्ट्रियता र समाजमुखी राजनीतिक मार्ग कांग्रेसको वैचारिक पहिचान हो। तर इतिहास सम्झेर मात्र पुग्दैन; त्यसलाई वर्तमानका चुनौतीसँग जोड्नुपर्छ। तसर्थ, नेतृ रीता खनालको विजयले बि.पि. को विचारलाई आजको पुस्ताको आकांक्षासँग जोडेर अघि बढाउने नयाँ प्रयासलाई अनुमोदन गर्नेछ।
७.३ नयाँ पुस्तालाई नेतृत्वको ढोकाः आजको पुस्ता केवल भाषण होइन, परिणाम खोजिरहेको छ। पारदर्शिता, सुशासन, रोजगारी, अवसर र उत्तरदायित्व उसका प्रमुख अपेक्षा हुन्। तसर्थ, जुझारु राजनीतिक व्यक्तित्व रीता खनालको विजयले कांग्रेसले नयाँ पुस्ताको आवाज सुन्न र त्यसलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न चाहेको स्पष्ट सन्देश दिनेछ।
८. रीता खनालको पराजयः फेरि पुरानै बाटो?
८.१ अब अर्को पक्ष पनि विचार गरौँ।
८.२ बदलिएको कांग्रेस, संस्थागत कांग्रेस र गुटभन्दा माथि उठेको कांग्रेसको एजेन्डा बोकेकी रीता खनाल पराजित हुनुभयो भने त्यसलाई केवल एउटा उम्मेदवारको हार मात्र भनेर टार्न सकिँदैन।
८.३ त्यसले कांग्रेसभित्र निम्नलिखित केही गम्भीर प्रश्न खडा गर्नेछः
८.३.१ कांग्रेस बदल्ने कुरा भाषणमै सीमित भएको सन्देशः यदि परिवर्तनको पक्षमा दिइएको उम्मेदवारीले महाधिवेशन प्रतिनिधिको पर्याप्त समर्थन पाएन भने कांग्रेस बदलिनुपर्छ भन्ने कुरा भाषणमा गरिए पनि व्यवहारमा पुरानै राजनीतिक संस्कार हावी छ भन्ने सन्देश जानेछ ।
८.४ भोलि जनतामाझ जाँदा कांग्रेसले आफू बदलिएको प्रमाण के देखाउने?
८.४.१ गुटगत समीकरण अझै निर्णायक रहेको सन्देशः यदि विचार, क्षमता, दृष्टिकोण र परिवर्तनको एजेन्डाभन्दा गुटगत समीकरणले नेतृत्व चयनमा निर्णायक भूमिका खेल्यो भने कांग्रेस अझै पनि पुरानो राजनीतिक संरचनाबाट मुक्त हुन नसकेको सन्देश जानेछ।
८.५ त्यसले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउनेछ— कांग्रेस व्यक्ति र गुटबाट माथि उठेर संस्था बन्न तयार भएको हो कि होइन?
८.६ महाधिवेशन प्रतिनिधिको विवेकको परीक्षाः महाधिवेशन प्रतिनिधि कांग्रेसको सर्वोच्च लोकतान्त्रिक प्रक्रियाका प्रतिनिधि हुन्। त्यसैले उनीहरूको मत केवल एउटा मत होइन; त्यो कांग्रेसको आगामी दिशामाथिको निर्णय पनि हो।
९. आजको प्रश्न हो—
९.१ गुटको निर्देशनमा मत जाने कि आफ्नो विवेकले तय गर्ने?
९.२ निर्णय सम्बन्धका आधारमा हुने कि विचारका आधारमा?
९.३ नेतृत्व चयन विगतको समीकरणले गर्ने कि भविष्यको कांग्रेसको आवश्यकताले?
१०. यही कारणले रीता खनालको उम्मेदवारी यसपटक एउटा व्यक्तिको उम्मेदवारीभन्दा बढी महाधिवेशन प्रतिनिधिको विवेकको परीक्षा पनि बनेको छ।
११. अब प्रश्न रीता खनालको मात्र होइन–
११.१ १५औँ महाधिवेशनमा महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूसामु मूल सरल प्रश्न छ—
११.१.१ गुटको कांग्रेस कि विचारको कांग्रेस?
११.१.२ व्यक्तिको प्रभावमा चल्ने कांग्रेस कि संस्थागत कांग्रेस?
११.१.३ पुरानो राजनीतिक संस्कार कि नयाँ राजनीतिक संस्कार?
११.१.४ विगतको गौरवमा रमाउने कांग्रेस कि भविष्यको नेपाल बनाउने कांग्रेस?
१२. यी प्रश्नको उत्तर भाषणले होइन, मतदानले दिनेछ।
१२.१ रीता खनाललाई मतदान गर्नु एउटा व्यक्तिलाई मात्र मत दिनु होइन; यो कांग्रेसभित्र परिवर्तनको सम्भावनालाई मत दिनु हो।
१२.२ यो गुटभन्दा संस्थालाई बलियो बनाउने पक्षमा मत दिनु हो।
१२.३ यो विचारप्रधान राजनीतिका पक्षमा मत दिनु हो।
१२.४ यो नयाँ पुस्ताको सहभागिता र नेतृत्वका पक्षमा मत दिनु हो।
१२.५ यो बि.पि. ले देखाउनु भएको लोकतान्त्रिक मूल्यलाई समयानुकूल रूपमा पुनःस्थापित गर्ने प्रयासका पक्षमा मत दिनु हो।
१३. र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा— यो नेपाली कांग्रेस बदलिनुपर्छ भन्ने प्रतिबद्धताको पक्षमा मत दिनु हो।
१४. अब निर्णय महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूको हातमाः इतिहासले नेपाली कांग्रेसलाई पटक–पटक परिवर्तनको अगुवाइ गर्ने अवसर दिएको छ। २००७ सालमा प्रजातन्त्रका लागि, २०४६ सालमा बहुदलीय व्यवस्थाका लागि र २०६२÷०६३ मा लोकतान्त्रिक परिवर्तनका लागि कांग्रेसले नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह ग¥यो। तर आज कांग्रेस कर्नरमा परेको छ । यसबाट उठाउने जिम्मेवारी महाविधवेशन प्रतिनिधिको काँधमा रहेको छ । वहाँहरुले विवेक प्रयोग गर्ने समय भएको छ, विवेक प्रयोग गर्न सक्नु हुन्छ वा हुन्न, विश्वभरीबाट यो महाधिवेशनलाई नियाली रहेका नेपाली नागरिकले मूल्याङ्कन गर्नेछन् ।
१५. अब चुनौती बाहिरको राजनीतिक परिवर्तन मात्र होइन—कांग्रेसलाई आफ्नै भित्रबाट परिवर्तन गर्ने चुनौती हो।
१६. त्यसैले १५औँ महाधिवेशनले एउटा ऐतिहासिक सन्देश दिन सक्छ— “नेपाली कांग्रेस बदलिँदै छ।”
१७. त्यो सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्ने एउटा महत्वपूर्ण अवसर अहिले महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूसामु छ।
१७.१ रीता खनालको विजय परिवर्तनको सन्देश बन्नेछ ।
१७.२ गुटभन्दा माथि उठेको कांग्रेसको सन्देश बन्नेछ ।
१७.३ विचार र विवेकको राजनीतिले स्थान पाएको सन्देश बन्नेछ ।
१७.४ नयाँ पुस्तालाई नेतृत्वमा स्वागत गर्ने कांग्रेसको सन्देश बन्नेछ ।
१८. त्यसैले यसपटकको प्रश्न केवल— “रीता खनाललाई कसले जिताउँछ?” होइन।
१९. प्रश्न हो— “कांग्रेसलाई कसले बदल्छ?” र त्यसको उत्तर महाधिवेशन प्रतिनिधिको एक–एक विवेकपूर्ण मतमा निर्भर रहनेछ । धन्यवाद ।
