काठमाडौँ । बिहीबार बसेको मन्त्रिपरिषद् बैठकले नेपाल राष्ट्र बैंकलाई १ रुपैयाँ र २ रुपैयाँ दरका नयाँ डिजाइनका सिक्का निष्कासन गर्न स्वीकृति प्रदान गर्ने निर्णय गर्‍यो। सरकारको यो निर्णय बाहिरिएसँगै यतिबेला सञ्चार माध्यम र सामाजिक सञ्जालमा विभिन्न टीकाटिप्पणी र बहस सुरु भएका छन्।

विशेष गरी, नयाँ सिक्काबाट नेपालको लिपुलेक, लिम्पियाधुरा र कालापानी समेटिएको ‘चुच्चे नक्सा’ हटाउन लागिएको भन्दै सरकार र नेपाल राष्ट्र बैंकको तीव्र आलोचना भइरहेको छ।

आखिर सिक्का परिवर्तनको वास्तविकता के हो? के साँच्चै चुच्चे नक्सा हटाउन लागिएकै हो?

के भन्छ नेपाल राष्ट्र बैंक?

नेपाल राष्ट्र बैंक ऐनअनुसार स्वीकृत डिजाइन, साइज र तौलका सिक्का वा नोट आवश्यकता अनुसार बैंक आफैँले छपाई वा टकमारी गर्न सक्छ। तर, नोट वा सिक्काको डिजाइन, साइज वा तौलमा कुनै पनि परिवर्तन गर्दा मन्त्रिपरिषद्बाट अनिवार्य स्वीकृति गराउनुपर्ने कानुनी प्रावधान छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकका प्रवक्ता गुरूप्रसाद पौडेलका अनुसार, सरकारले नयाँ डिजाइनको सिक्का छपाइका लागि स्वीकृति दिनुको अर्थ यसको डिजाइनमा परिवर्तन भएको स्पष्ट हुन्छ। यद्यपि, मन्त्रिपरिषद्को निर्णयको आधिकारिक पत्र राष्ट्र बैंकमा आइनसकेकाले यसमा के-कस्ता परिवर्तन छन् भन्ने पूर्ण विवरण आउन बाँकी रहेको उनले बताए।

चुच्चे नक्साको सट्टा ऐतिहासिक ‘लो घ्याकर गुम्बा’

स्रोतका अनुसार, राष्ट्र बैंकले अहिले प्रचलनमा रहेको सिक्काको अग्रभागमा अंकित नेपालको चुच्चे नक्साको सट्टा मुस्ताङको ऐतिहासिक लो घ्याकर (घार) गुम्बाको चित्र राख्ने तयारी गरेको छ।

• ऐतिहासिक महत्त्व: मुस्ताङको मराङ गाउँमा अवस्थित यो गुम्बा नेपालकै सबैभन्दा पुरानो गुम्बा मानिन्छ। यसको निर्माण आठौँ शताब्दीमा बौद्ध गुरु पद्मसम्भवले गराएको विश्वास गरिन्छ।

• नक्सा विस्थापन: सिक्कामा यो ऐतिहासिक गुम्बाको चित्र अंकित गर्दा हाल रहँदै आएको नेपालको चुच्चे नक्सा स्वतः हट्नेछ।

स्मरणरहोस्: नेपालको संविधान संशोधन गरी नयाँ निशाना छापमा लिपुलेक, लिम्पियाधुरा र कालापानी क्षेत्र समेटिएको चुच्चे नक्सा पारित भएपछि, वि.सं. २०७८ सालमा सोही नक्सा अंकित सिक्का सार्वजनिक गरिएको थियो। अहिले करिब ५ वर्षपछि उक्त नक्सा हटाउने तयारी गरिएको हो।

भूराजनीतिक बहस र विवाद

ऐतिहासिक गुम्बालाई राष्ट्रिय मुद्रामा स्थान दिनु सकारात्मक भए पनि यसको पृष्ठभूमि र वर्तमान राजनीतिक परिस्थितिका कारण यो विषय विवादित बनेको छ:

1. अमेरिकी सहयोगको चर्चा: लो घ्याकर गुम्बाको संरक्षण तथा पुनर्निर्माणमा अमेरिकी दूतावासमार्फत सञ्चालित ‘एम्बासडर्स फन्ड फर कल्चरल प्रिजर्भेसन’ (AFCP) कार्यक्रमको आर्थिक सहयोग जोडिएको छ।

2. भूराजनीतिक कोण: एकातर्फ मुलुकको राष्ट्रियता झल्काउने चुच्चे नक्सा हटाइनु र अर्कोतर्फ अमेरिकी सहयोगमा पुनर्निर्माण भएको गुम्बा राख्न खोजिनुलाई धेरैले भूराजनीतिक दबाब वा प्रभावका रूपमा हेरेका छन्।

यसअघि सीमाका सम्बन्धमा आएका विभिन्न राजनीतिक अभिव्यक्ति र विवादका बीच राष्ट्रिय गौरवको नक्सा सिक्काबाट हटाउने निर्णयले सामाजिक र राजनीतिक वृत्तमा थप आक्रोश र बहस निम्त्याएको छ।