काठमाडौँ ।

प्रतिनिधिसभा सदस्य एवं राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्रका संस्थापक महावीर पुनले नेपालले धेरै सङ्ख्यामा फरेन्सिक ल्याब (विधि विज्ञान प्रयोगशाला) बनाउन नसक्ने स्पष्ट पारेका छन्। यस्ता प्रयोगशाला स्थापनाका लागि ठुलो लगानी लाग्ने र अत्यन्तै महँगो हुने भएकाले नेपालका लागि यो व्यावहारिक नहुने उनको भनाइ छ।

बिहीबार सङ्घीय संसद् प्रतिनिधि सभा अन्तर्गतको शिक्षा, स्वास्थ्य तथा सूचना प्रविधि समितिको बैठकमा ‘राष्ट्रिय विधि विज्ञान प्रयोगशाला विधेयक’ माथिको छलफलमा भाग लिँदै सांसद पुनले यस्तो धारणा राखेका हुन्।

प्रादेशिक ल्याब खोल्ने प्रस्तावमा असहमति

छलफलका क्रममा अन्य सांसदहरूले देशका प्रत्येक प्रदेशमा फरेन्सिक ल्याबहरू स्थापना गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएका थिए। तर, पूर्वशिक्षामन्त्री समेत रहेका पुनले ती प्रस्तावको प्रतिवाद गर्दै प्रयोगशालाका लागि आवश्यक पर्ने उपकरणहरू निकै महँगो हुने उल्लेख गरे।

“फरेन्सिक ल्याबले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको आईएसओ (ISO) मान्यता प्राप्त गर्नुपर्छ, जसका लागि ठुलो साधन स्रोत चाहिन्छ। लहड वा भावनामा बगेर प्रदेश-प्रदेशमा ल्याब राख्ने कुरा नेपालको आर्थिक क्षमताले धान्न सक्दैन,” पुनले भने।

जटिल जाँचका लागि विदेशकै भर पर्नुपर्ने बाध्यता

सांसद पुनले नेपालमा अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डको एउटा मात्र ‘डिपिसी ल्याब’ बनाउन उपयुक्त हुने सुझाव दिए। यहाँ सम्भव नभएका जटिल खालका चेकजाँचको काम पहिले जस्तै विदेशमै लगेर गर्नुपर्ने बाध्यतालाई स्विकार्नुपर्ने उनको तर्क छ।

कोरोना महामारीको सुरुआती चरणलाई स्मरण गर्दै उनले भने, “महामारीको सुरुवातमा नेपालमा परीक्षण सुविधा नहुँदा नमुनाहरू हङकङलगायतका देशमा पठाइएको थियो। अहिले पनि जटिल फरेन्सिक जाँचका लागि विदेशी मुलुकहरूमा पठाउने कार्यलाई नै निरन्तरता दिनु उपयुक्त हुन्छ।”

आईएसओ (ISO) मान्यता र आर्थिक धरातल

समितिको बैठकमा आफ्ना तर्कहरू राख्दै सांसद पुनले अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता (ISO Certfication) नभए नेपालको ल्याब टेस्टले विदेशमा कानुनी वैधता नपाउने कुरामा सचेत गराए।

• उपकरणको उच्च मूल्य: आईएसओ प्रमाणपत्र पाउन निश्चित मापदण्डका अत्याधुनिक उपकरण चाहिन्छ, जुन अत्यन्तै महँगा हुन्छन्।

• केसहरूको सङ्ख्या: नेपालमा आउने हजारौँ आपराधिक वा कानुनी केसहरूमध्ये ५-१० वटा मात्रै आत्महत्या वा अन्य यस्ता जटिल प्रकृतिका हुन्छन्, जसमा उच्च प्रविधिको फरेन्सिक जाँच चाहिन्छ।

• बजेटको सही सदुपयोग: धेरै ठाउँमा नाम मात्रका ल्याब खोल्नुभन्दा एउटै केन्द्रमा सीमित स्रोत साधन लगानी गरेर त्यसैलाई गुणस्तरीय र आधुनिक बनाउनु व्यावहारिक हुन्छ।

सांसद पुनले भावुक भएर वा महत्त्वाकाङ्क्षाका भरमा निर्णय गर्नुभन्दा देशको वास्तविक आर्थिक धरातल र क्षमतालाई बुझ्न जरुरी रहेको भन्दै अन्य सांसदहरूको ध्यानाकर्षण गराएका छन्।