काठमाडौँ । काठमाडौँको मुटु भएर बग्ने बागमती नदी– केवल एउटा नदी होइन, यो यो सहरको साक्षी हो, जसले कति कथा बगायो, कति आँसु बगायो, र कति निराशा बगायो, त्यसको कुनै हिसाब निकाल्न सकिँदैन । तर शुक्रबार दिउँसो साढे ३ बजे, बल्खुको वंशीघाट नजिकै बागमतीको धमिलो र दुर्गन्धित पानीमा तैरिरहेको ६१ वर्षीय इन्द्रबहादुर राईको निर्जीव शरीरले यस्तै मध्येको एउटा यस्तो कारुणिक कथा छोडेर गएको छ, जसले काठमाडौँको ‘विकास’ को नारा, सुकुमबासीको संघर्ष र पीडा, अनि एक गरिब नागरिकको अस्तित्वमाथि गम्भीर प्रश्न उठाइदिएको छ ।
सहर जसले कहिल्यै ‘आफ्नो’ भनेन
खोटाङको पहाडी पाखा छोडेर कयौँ वर्ष अघि काठमाडौँ छिरेका इन्द्रबहादुरका लागि यो सहर कहिल्यै ‘आफ्नो’ हुन सकेन । बल्खुको साझा पेट्रोल पम्पभन्दा केही अगाडि, जहाँ बागमतीको दुर्गन्ध र सहरको कोलाहल एकसाथ मिसिन्छ, त्यहीँको वंशीघाट सुकुमबासी बस्ती नै इन्द्रका लागि सारा संसार थियो, उनको ‘घर’ थियो ।
इन्द्रबहादुर उही थिए, जो दिनभरि सहरका चोक र गल्लीमा फलफूल र तरकारीका भारी बोकेर यो सहरको पेट भर्थे, तर रात परेपछि आफ्नै लागि एउटा सुरक्षित र स्थायी छानो जुटाउन सक्दैनथे । छिमेकीहरूका अनुसार, इन्द्रबहादुरको पारिवारिक जीवन पनि बागमतीको भँगालो जस्तै छिन्नभिन्न थियो । उनकी श्रीमती र तीन छोरीहरू एक ठाउँमा बस्थे भने छोरा कहिले कता, कहिले बस्तीको छाप्रोमा देखिन्थे । तर इन्द्रबहादुर भने लामो समयदेखि परिवारबाट अलग्गै, बागमती किनारको एउटा सानो, जीर्ण छाप्रोमा आफ्नो एक्लोपन र गरिबीसँगै जुधिरहेका थिए ।
डोजरको ‘त्रास’ र अन्तिम चुनौती
इन्द्रबहादुरको जीवनमा गरिबी र एक्लोपन त थियो नै, पछिल्लो समय थपिएको थियो– ‘डोजरको त्रास’ । महानगरपालिकाले सुकुमबासी बस्तीमा डोजर चलाउने हल्ला चलेसँगै उनी विक्षिप्त बनेका थिए । आफ्नो एक मात्र ओत लाग्ने ठाउँ पनि भत्किने डरले उनलाई भित्रभित्रै खाइरहेको थियो । रक्सीको नशामा उनी अक्सर ठुलो स्वरले कराउने गर्थे र आफ्नो पीडा पोख्थे ।
छिमेकीहरूका अनुसार, बिहीबार मात्रै उनले बस्तीका मानिसहरूसँग दृढ स्वरमा भनेका थिए, ‘यहाँ कसले डोजर चलाउँछ, हेरौँला ।’ शुक्रबार बिहानसम्म पनि उनी बस्तीमै देखिएका थिए, जहाँ उनले फेरि ‘डोजर’ को प्रसङ्ग निकालेका थिए, जस्तो कि उनी आफ्नो अन्तिम अस्तित्वको लागि लड्न तयार थिए ।
मौन मृत्यु र अनुत्तरित प्रश्न
तर, नियतिले उनलाई डोजरको अगाडि उभिन दिएन । दिउँसो साढे ३ बजेतिर स्थानीयले बागमतीको पानीमा एउटा मान्छेको शरीर बग्दै आएको देखे । जब मानिसहरूले उनलाई किनारमा निकाले, तब थाहा भयो– तिनै इन्द्रबहादुर राई थिए । उनको शरीरमा अब न कुनै डर थियो, न त डोजरको त्रास । थियो त मृत शरीरमा केवल बागमतीको चिसो पानी र एउटा भयावह सन्नाटा ।
जिल्ला प्रहरी परिसर, काठमाडौँका एसपी पवन भट्टराईका अनुसार घटनाको अनुसन्धान भइरहेको छ र शव पोस्टमार्टमका लागि त्रिवि शिक्षण अस्पताल पठाइएको छ । तर पोस्टमार्टमको रिपोर्टले उनको मृत्युको प्राविधिक कारण त बताउला, तर ती सामाजिक र मानसिक कारणहरू कहिल्यै खोतल्ने छैन, जसले उनलाई नदीमा हाम फाल्न वा खस्न बाध्य बनायो । के पोस्टमार्टम रिपोर्टले इन्द्रको मनमा रहेको डोजरको डरलाई मापन गर्न सक्ला ? के त्यसले वर्षौँदेखि भारी बोकेर थाकेका उनका काँधहरूको पीडा बुझ्ला ? के त्यसले राज्यको ‘किनारा’मा बाँच्न विवश एक नागरिकको हारको लेखाजोखा गर्ला? सायद कहिल्यै बुझ्दैन ।
बस्तीका एक छिमेकीले मलिन अनुहार पार्दै भने, ‘उनी सधैँ भारी बोक्थे, बेलुका रक्सी खान्थे । तर पछिल्लो समय अलि धेरै नै खान थालेका थिए, सायद यही डरले होला ।’
इन्द्रबहादुरले सधैँ ‘किनारा’को जीवन बाँचे– किनकि जो खोलाको किनार मात्रै होइन, राज्यको पनि किनारकै नागरिक बन्न विवश थिए । र, उनको मृत्युले आज बागमतीको किनाराबाट काठमाडौँको ‘मुटु’ सँग न्याय माग्दै छ, एउटा यस्तो न्याय, जो सहरको चकाचौध र विकासको नारामा कतै हराइरहेको छ ।
