अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानमाथि ‘सबैभन्दा ठूलो प्रहार’ गर्ने चेतावनी दिए पनि तेहरानले आफ्नो अडान परिवर्तन गरेको छैन। अमेरिका र इजरायलले संयुक्त सैन्य अभियान ‘अपरेसन एपिक फ्युरी’ अन्तर्गत १२,३०० भन्दा बढी लक्ष्यमा आक्रमण गरिसकेको अवस्थामा पनि ईरानी सर्वोच्च नेताको निधन भएको छ, तर ईरानले आत्मसमर्पण गरेको छैन ।
विज्ञहरूका अनुसार अमेरिकी दबाबका बीच ईरान नझुक्नुको पछाडि तीनवटा मुख्य आधार छन् – क्षेत्रीय प्रभाव (प्रोक्सी नेटवर्क), होर्मुजको जलडमारीमा रणनीतिक नियन्त्रण, र लचिलो मिसाइल तथा ड्रोन क्षमता। ती मध्ये कुनै एउटा कमजोर भए पनि अर्कोले ईरानलाई बलियो बनाएको छ।
१. ‘मोजेक डिफेन्स’ : टुक्रिएको तर खतरनाक सेना
सर्वप्रथम, इरानको सैन्य संरचना नै यसको ठूलो ताकत हो। अमेरिकी गुप्तचर एजेन्सी (सीआईएन) को ताजा मुल्याङ्कन अनुसार, पाँच सातादेखि लगातार भइरहेको आक्रमणका बाबजुद इरानसँग अझै पनि हजारौं वन-वे अट्याक ड्रोन र आधा मिसाइल लन्चरहरू सक्रिय अवस्थामा छन् ।
“तिनीहरू अझै पनि सम्पूर्ण क्षेत्रमा विनाश मच्चाउन सक्षम छन्,” सीआईएनसँग सम्बद्ध एक स्रोतले भनेको छ । इरानले युद्धको पहिलो दिनदेखि नै ‘मोजेक डिफेन्स’ (Mosaic Defence) को सिद्धान्त अपनाएको छ। यो एउटा विकेन्द्रीकृत कमाण्ड संरचना हो, जहाँ स्थानीय कमाण्डरहरूलाई केन्द्रको आदेश नपर्खी आक्रमण गर्ने स्वतन्त्रता छ। यसले ठूलो नेतृत्व क्षति हुँदा पनि सेनालाई ध्वस्त हुन दिएको छैन ।
२. ‘प्रोक्सी नेटवर्क’ : सीमा बाहिरको ढाल
ईरानको दोस्रो ठूलो ताकत भनेको यसको प्रोक्सी (भाडाको सेना) नेटवर्क हो, जसलाई ‘एक्सिस अफ रेसिस्टेन्स’ पनि भनिन्छ। लेबनानको हिजबुल्लादेखि यमनको हाउती विद्रोही र गाजाको हमाससम्म, यी समूहहरू ईरानको परराष्ट्र नीतिको अभिन्न अंग हुन् ।
यी समूहहरू अहिले स्वतन्त्र रूपमा सञ्चालन हुने गरी परिपक्व भइसकेका छन्। लस एन्जलस टाइम्सका अनुसार, हिजबुल्लाहले ल्याटिन अमेरिका र पश्चिम अफ्रिकामा आफ्नै कोष सङ्कलन सञ्जाल बनाइसकेको छ। हमासले युरोपका ‘च्यारिटी’ को नाममा मासिक १० मिलियन डलर उठाउँदै आएको थियो । तेहरानले ती समूहलाई हतियार मात्र दिन्छ, तर तिनीहरूले आफ्नै पैसा र हतियार बनाउने क्षमता विकास गरिसकेका छन्। यसले ईरानको पहुँच सीमा नाघेर सम्पूर्ण मध्यपूर्वमा फैलिएको छ।
३. ‘होर्मुजको जलडमारी’ : अर्थतन्त्रको ज्यानदार हतियार
तीस्रो र सबैभन्दा शक्तिशाली आधार भनेको होर्मुजको जलडमारीमा नियन्त्रण हो। हाल युद्ध जारी रहँदा, इरानले जलडमारीको नियन्त्रण आफ्नो कब्जामा लिएको छ। यहाँबाट गुज्रने प्रत्येक जहाजले इरानलाई शुल्क तिर्नुपर्छ ।
एक अर्थशास्त्रीका अनुसार, यस जलडमारीमा स्थानीय शुल्क लगाएर इरानले वार्षिक ६० अर्ब डलर आम्दानी गर्न सक्छ। युद्धको यो एक महिनामा मात्र इरानले आफ्नो तेल निर्यात दोब्बर बनाएर दैनिक २५० मिलियन डलर कमाइरहेको अनुमान गरिएको छ । अमेरिकी नाकाबन्दी विफल पार्दै इरानी तेल चीनको ‘टिपट’ रिफाइनरीहरूमा सिधै पुगिरहेको छ, र कारोबार चिनियाँ युआन (CNY) मा हुँदा डलरको प्रयोग घट्दै गएको छ ।
अमेरिकी ‘पिक्चर’ र ईरानी ‘प्रतिपक्ष’
अमेरिकाले युद्धविरामको लागि १५-बुँदे योजना प्रस्ताव गरेको थियो। जसमा इरानले आफ्नो आणविक स्थलहरू ध्वस्त पार्ने, मिसाइल कार्यक्रम सीमित गर्ने र प्रोक्सीहरूको समर्थन रोक्नु पर्ने शर्त थियो ।
तर इरानले यसलाई ‘आत्मसमर्पण’ सरहको अवस्था ठहर गर्दै अस्वीकार गर्यो। बरु इरानले आफ्नै सर्त राख्यो: क्षतिपूर्ति, सबै मोर्चामा युद्धविराम, र होर्मुजको जलडमारीमा ईरानको सार्वभौमसत्ताको अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता।
निष्कर्ष : झुक्नुको सट्टा तर्कन खोज्दै
आर्थिक रूपमा इरान कमजोर छ, तर रणनीतिक रूपमा उसले अमेरिकालाई जवाफ दिने क्षमता राख्छ। ईरानले आफूलाई ‘मोलोतोभ ककटेल’ को रूपमा प्रस्तुत गरेको छ– यदि तपाईंले फ्याँक्नुभयो भने यसले विस्फोट गर्छ र आगोले वरपरका सबैलाई पोल्छ। कतार, युएई र साउदी अरेबियाका अमेरिकी सहयोगीहरू ईरानी ड्रोन र मिसाइलको प्रत्यक्ष निशानामा छन्।
यदि अमेरिकाले इरानलाई ‘राजनीतिक मृत्यु’ को मुखमा पुर्याउने प्रयास गर्छ भने, इरानले ‘आर्थिक मृत्यु’ (तेलको मूल्य $१५० प्रति ब्यारेल र विश्वव्यापी आपूर्ति अवरोध) को बाटो रोज्न सक्छ। यसैकारण अहिलेको युद्ध जितको भन्दा पनि ‘सस्तो मूल्यमा बाहिर निस्कने उपाय’ (Exit Strategy) को खोजीमा जस्तो देखिन्छ।
