अमेरिका र इरान मध्यस्थतासहितको कूटनीतिक वार्तामा फर्किएका छन्। दुवै देशबिचको सैन्य कारबाही पनि अस्थायी रूपमा रोकिएको छ। तथापि, स्ट्रेट अफ होर्मुज लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय जलमार्गमा सिर्जना भएको अवरोध र त्यसका कारण विश्वव्यापी एवम् इरानको आन्तरिक बजारमा परेको असर भने साम्य हुन सकेको छैन।

रणनीतिक जलमार्ग लगभग पूर्ण रूपमा बन्द हुनु, यमनमा इरान-समर्थित हुथी विद्रोहीले लाल सागरमा अवरोध पुर्‍याउनु र युक्रेनले क्यास्पियन सागरमा इरानी जहाजमाथि आक्रमण गरेपछि तनाव अझ उच्च बनेको छ।

अमेरिकी नाकाबन्दी र तेल निर्यातको स्थिति

अमेरिकी सेनाले इरानका दक्षिणी बन्दरगाहहरूमा दोस्रो पटक नौसेना नाकाबन्दी (Naval Blockade) लगाएको छ। अमेरिकी सेन्ट्रल कमाण्ड (CENTCOM) का अनुसार जुलाइको मध्यदेखि नाकाबन्दी तोड्न खोज्ने १२ वटा व्यावसायिक जहाजहरूलाई फर्काइएको छ भने दुईवटा जहाजलाई निष्क्रिय बनाइएको छ।

यसैबिच, इरानको पेट्रोलियम मन्त्रालयका अनुसार:

• तेल राजस्व: युद्धका क्रममा इरानले ११.५ अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको कच्चा तेल बिक्री गरेको छ।

• समझदारी अवधि: गत महिना अमेरिकासँग भएको र हाल निलम्बित समझदारी (MoU) को अवधिमा ६.५ अर्ब डलरको तेल बिक्री भएको थियो। यी दुवै जोड्दा वर्षभरिको तेल राजस्व लक्ष्यको ६० प्रतिशत पुग्छ।

• अतिरिक्त आम्दानी: अमेरिकी नाकाबन्दीका कारण बढेको तेलको मूल्यले वर्षको पहिलो ६ महिनामा करिब ३ अर्ब डलर अतिरिक्त आम्दानी सिर्जना गरेको छ।

इरानभित्र चुलिँदो आन्तरिक र आर्थिक सङ्कट

अमेरिका र इजरायलको आक्रमणबाट इरानको पूर्वाधारमा ठुलो क्षति पुगेको छ। यसले देशको आन्तरिक अर्थतन्त्रलाई झनै धराशायी बनाएको छ:

• प्राकृतिक ग्यास अभाव: युद्धअघि दैनिक ६५ करोड क्युबिक मिटर ग्यास उत्पादन हुँदै आएकोमा बमबारीपछि दैनिक २३ करोड क्युबिक मिटरले उत्पादन घटेको छ।

• इन्धन र विद्युत् सङ्कट: इरानमा दैनिक २ करोड लिटरभन्दा बढी पेट्रोलको अभाव छ। तेहरान लगायतका सहरहरूमा आलोपालो विद्युत् कटौती (लोडसेडिङ) भइरहेको छ।

• बढ्दो गरिबी: सबा पेन्सन स्ट्राटेजिज इन्स्टिच्युटका अनुसार पाँच वर्षअघि ३० प्रतिशत रहेको गरिबीको दर यो वर्ष बढेर ४५ प्रतिशत पुग्ने अनुमान गरिएको छ।

• चीनसँगको व्यापारमा गिरावट: स्ट्रेट अफ होर्मुज बन्द हुँदा इरानको मुख्य व्यापारिक साझेदार चीनसँगको गैर-तेल व्यापार अघिल्लो वर्षको तुलनामा ७५ प्रतिशतले घटेको छ।

लाल सागर र क्यास्पियन सागरसम्म फैलियो द्वन्द्व

द्वन्द्वको दायरा मध्यपूर्वका अन्य जलमार्गहरूसम्म पनि विस्तार भएको छ:

1. हुथी विद्रोहीको नाकाबन्दी: यमनका हुथी विद्रोहीहरूले साउदी अरबविरुद्ध नाकाबन्दी घोषणा गर्दै बाब अल-मान्देब जलमार्ग नजिकै जहाजहरूलाई रोक्ने वा आक्रमण गर्ने काम गरिरहेका छन्।

2. क्यास्पियन सागरमा युक्रेनी आक्रमण: युक्रेनले क्यास्पियन सागरमा इरानसँग सम्बन्धित सैन्य सामग्री बोकेको दाबी गर्दै एक व्यावसायिक जहाजमाथि आक्रमण गरेको छ। यस घटनामा एक नाविकको मृत्यु भएको छ भने इरानले युक्रेनलाई कडा प्रतिवाद गर्ने चेतावनी दिएको छ।

संयुक्त राष्ट्र संघका लागि अमेरिकी राजदूत माइक वाल्ट्जका अनुसार राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले वार्तालाई निरन्तरता दिन केही समय आक्रमण रोकेको बताएका छन्। यद्यपि, दुवै पक्षबिच दीर्घकालीन सहमति जुट्नेमा अझै अन्योल कायम छ।