आज विश्व क्यान्सर रोग दिवस संसारभर मनाईदैछ । अहिले क्यान्सरका कारण वर्षेनी विश्वभर ८० लाख भन्दा बढी मानिसको ज्यान भईरहेको छ । यो प्राणघातक रोग विश्वभरको ठूलो स्वास्थ्य चुनौतीको रुपमा छ । नेपालमा पनि यसले वर्षेनी ठूलो संक्रमण बढाँउदै लगेको छ र मृत्युदर पनि बढीरहेको छ । यो स्थितिमा विश्व क्यान्सर दिवस मनाईदै गर्दा नेपालमा क्यान्स्र रोगको स्थिति, यसको रोकथाम र उपचारका समस्या र संभावना एवं नेपाल क्यान्सर अस्पतालको उपचार सेवा कस्तो छ भन्ने विषयमा केन्द्रीत रहेर मिर्मिरेले नेपाल क्यान्सर अस्पताल एवं रिसर्च सेन्टर प्रा.लि.का मेडिकल डाईरेक्टर एवं वरिष्ठ क्यान्सर रोग विषेशज्ञ डा. बिजेश राज घिमिरेसँग गरेको कुराकानी :
क्यान्सर जस्तो प्राणघातक रोगले ठूलो चुनौती पैदा भएको छ , नेपालमा अहिले यसको स्थिति के छ ?
संसारमै क्यान्सर द्रुत गतिमा बढीरहेको छ । अहिले क्यान्सरबाट मृत्यु हुनेको संख्या हृदयघात जस्ता अरु रोग भन्दा एक नम्बरमा पुगिसकेको छ । नेपालमा पनि स्थिति त्यस्तै छ । नेपालमा कति क्यान्सरको समस्या छ भनेर एकीन तथ्याङक छ । तर जुन परीक्षणहरु भईरहेको छ त्यसबाट भयावह स्थिति नै देखिन्छ ।
नेपालमा क्यान्सरलाई एकै प्रकारले मानिसहरुलाई बुझ्दछन् , नेपालमा कुन चाँही प्रकृतिको समस्या बढी छ ?
हाम्रोमा नराम्रो कुरा के हो भने दुई तिहाई बिरामी तेस्रो या चौथो चरणमा मात्रै आईरहनु भएको छ उपचारका लागि । शुरुकै चरणमा उपचार थाल्ने हो भने निर्मुल पार्न सकिन्छ । अन्तिम स्टेजमा आईसकेपछि यसले ज्यानै लिने स्थिति बढी हुन्छ । शुरुमै उपचार गरे क्यान्सरबाट डराउनु पर्दैन ।
मलाई क्यान्सर छ कि भनेर मान्छेहरुले आफैले लक्षणबाट कसरी अनुमान गर्ने ?
यसमा सबै भन्दा पहिले कुनै लक्षण नदेखिए पनि ४० वर्ष पछि नियमित श्वास्थ्य परीक्षण गर्ने बानी बसाउनु पर्छ । महिलाहरुले स्तन तथा पाठेघरको, धुम्रपान गर्ने मान्छेहरुको फोक्सोको आन्द्राको नियमित परीक्षण गराउनु पर्दछ । क्यान्सरको शुरुमा नर्मल रोगको लक्षण जस्तै नै हुन्छ । कुनै पनि रोगको लक्षण लामो समय देखा परीरह्यो भने परीक्षण गरी हाल्नु पर्दछ । त्यसो भयो भने शुरुमै उपचार गर्दा यो राम्रो हुन्छ ।
क्यान्सर बढ्नुको मुख्य कारण के छ ?
क्यान्सर बढ्ने विभिन्न तत्वहरु हुन्छ । तर सबै कुरा पत्ता लगाउन सकिदैन । संसारमा सुर्तीजन्य पदार्थ मात्रै नहुने हो भने पनि एक तिहाई क्यान्सर कम हुन्छ भन्ने अनुमान गरिएको छ । त्यसै गरी मदिरापान, प्रदुषण, तौल, दिनचर्या जति हामी क्रित्रिमता अपनाउदै जान्छौ यी सबै फ्याक्टरले काम गरीरहेको हुन्छ । यसको उपाय भनेको आफू चनाखो हुने नै नियन्त्रण र निर्मुलीकरणको एक उपाय हो ।
क्यान्सर वंशाणुगत समस्याको रुपमा पनि देखिन्छ नि ?
करीब १० प्रतिशत सम्म क्यान्सर बंशाणुगत हुन्छ । स्तनको क्यान्सर, आन्द्राको क्यान्सर जस्ता केही वंशाणुगत हुन्छ । जीवनशैलीसँग ३०–४० प्रतिशत हुन्छ भने जन्मजातै पनि खराबीहरुसँग यो आएको हुन्छ । र मुख्यगरी सुर्तीजन्य चीजहरु मुख्य कारण देखिन्छ ।
क्यान्सर परीक्षण गर्दा गर्दै पनि एक दमै ढिलो पत्ता लाग्यो भन्ने गुनासो आईरहेको हुन्छ नि ?
नेपालमा टिभीको समस्या धेरै छ । ग्यास्ट्रीकको समस्या धेरै छ । त्यसैले चिकित्सकहरुले पनि त्यही फेजबाट काम गर्ने हुनाले ढिला पत्ता लाग्ने गरेको देखिन्छ । हामी क्यान्सरमै काम गरीरहेकाहरुले चाँही छिटो परीक्षणमा जोड दिएका हुन्छौँ । यी विभिन्न कारणले ढिलो भएको देखिन्छ ।
क्यान्सर निवारणमा देखिएका जटिलता के के छन् ? कतिको उपचार प्रभावकारी छ नेपालमा ?
यसको उपचार अलि जटिल छ । खर्चिलो पनि छ । किमो थेरापी, सर्जरी जस्ता सबै यसैमा बिशेषज्ञ भएकाहरुको जनशक्ति चाहिन्छ । केही वर्ष अघि र अहिले धेरै परिवर्तन आईसकेको छ । डाक्टरको पढाई शुरु पनि भएको छ । अझै पनि शहरमा भए पनि गाँउ गाँउमा क्यान्सरको उपचार गर्न सक्ने स्थिति बनिसकेको छैन । अहिले केही विकास हुँदै गईरहेको छ । तर पर्याप्त छैन नेपालमा । कसैले पनि उपचार नपाएर मर्न नपरोस भनेर विश्व क्यान्सर दिवसको नारै पनि छ । प्रयास भईरहेको छ पर्याप्त छैन ।
क्यान्सर निवारणमा नेपाल क्यान्सर अस्पतालको अवस्था र उपचार क्षमताको स्थिति के छ ?
हामीले सात वर्षदेखि काम गरीरहेका छौँ । हामीले नेपालमा सबै खालका क्यान्सरको उपचार गरीरहेका छौँ । हामीले क्यान्सरको उपचारका लागि विदेश जानु पर्ने स्थितिको अन्त्य भएको छ । यहाँ अन्तराष्ट्रिय स्थितिको उपचार प्रणाली र सेवा छ । उपचार, डाईग्नोस्टिक, थेरापी सबै गुणस्तरीय छ । हाम्रो अहिले पूर्ण क्षमतामा अस्पताल चलिरहेको छ । तर यो एउटा अस्पतालले पनि पुग्दैछ ।
हाम्रो अस्पतालमा समेत उपचारका लागि वेड नै पाउन पनि मुस्किल भईरहेको छ । दिन दिनै क्यान्सरका रोगीहरु बढीरहेका कारण पनि चापमा छौँ । अब सबै किसिमका क्यान्सरको उपचार नेपाल क्यान्सर एण्ड रिसर्च सेन्टरमा हुन्छ । जस्तो सुकै क्यान्सरका विरामीहरु विदेश जानु भन्दा यहीँ आउदा राम्रो हुन्छ ।
अहिले हामीले अरु बेला उपत्यका बाहिर शिबिरहरु गर्ने गरेका थियौँ । हामी जुमबाट यस सम्बन्धि सचेतना जस्ता विभिन्न कामहरु गरीरहेका छौँ ।
क्यान्सरको निर्मुलीकरणका लागि विश्वव्यापी रुपमा भईरहेका मेडिकल प्रयास कुन चरणमा पुगेको छ ?
संसारमा अहिले सबै भन्दा धेरै रिसर्च क्यान्सरमै केन्द्रीत भएर भईरहेको छ । नयाँ औषधी, थेरापी जस्ता विधिहरु विकास भईरहेको छ । त्यसैले क्यान्सर ज्यानै लिन सक्ने भन्दा पनि दीर्घकालीन रोगका रुपमा लिन थालिसकेको छ । तर हाम्रो देशमा मान्छेहरु अन्तिम स्टेजतिर आउने गरेका कारण मात्रै प्राणघातक बढी हुने गरेको छ ।
नेपालमा गरीबहरुले उपचार गर्न महंगो भएका कारण कठिनाई व्यहोर्नु परेको छ , नेपाल क्यान्सर अस्पतालले थप सहुलियत या सुविधा केही छ ?
कुनै पनि विरामी अस्पतालमा आँउछ भने उसले पाउने सुविधा पावस भनेर काम गर्ने कोशिस गरीरहेका छौँ । सरकारले दिने एक लाख रुपैयाको पनि व्यवस्था छ । स्थानीय तहहरुले ५० हजार सम्म दिईरहेका छौँ । विभिन्न प्रयास गरेर च्यारीटीहरुबाट पनि उपचारका लागि सहयोग गर्ने, निशुल्क शैयाहरुको निर्माण गरेर पनि काम गरेका छौँ । तर यो उपचार विधि महंगो भएकाले यसमा सरकारले नै कर घटाएर या विभिन्न तरीकाबाट सहुलियत दिने व्यवस्था गर्दा राम्रो हुन्छ ।
तर पनि खास गरी भारत जानु पर्ने महंगो शुल्क पनि तिर्नु पर्ने, आवत जावत खर्च आदिमा लाग्ने शुल्क भन्दा नेपालमै सहज हुन्छ ।
क्यान्सर नलागोस् भनेर सचेत हुन मानिसहरुले के -के कुरामा ध्यान दिनु पर्ला ?
सुर्तिजन्य पदार्थ, मदिरा, अखाद्य बस्तु, प्रदुषण जस्ता चीजहरुबाट जोगिनु पर्यो । आफूमा देखिने लक्षणहरु जो क्रमिक रुपमा देखा परीरहेका छन्, परिवर्तन आएका छन् भने त्यसलाई नलुकाई परीक्षण गराई हाल्नु पर्यो । वंशाणुगत हुन सक्ने भएकाले परिवारमा कसैलाई भएको थियो भने आफ्नो पनि परीक्षण गर्ने गर्नु राम्रो हुन्छ । अर्को लागि सकेको छ भने पनि शुरुमै उपचार गरेर, परामर्श गरेर जानु पर्छ डराउनु पर्दैन ।
