अफ्रिकामा इबोला भाइरसको नयाँ रूपले फेरि एकपटक विश्वलाई नै झस्काएको छ। कोभिड-१९ को मार र आर्थिक मन्दीबाट भर्खरै तंग्रिन खोजेको विश्व स्वास्थ्य प्रणालीका अगाडि यो अर्को ठुलो परीक्षा बनेर उभिएको छ।
खासगरी डेमोक्र्याटिक रिपब्लिक (डीआर) अफ कंगो र युगान्डामा देखिएको पछिल्लो संकटले अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य निकायहरूलाई निकै चिन्तित बनाएको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) ले यसलाई ‘अन्तर्राष्ट्रिय सार्वजनिक स्वास्थ्य आपत्काल‘ समेत घोषणा गरिसकेको छ।
तल हामीले यो नयाँ प्रकोप किन यति खतरनाक छ, यसको पृष्ठभूमि के हो र यसले निम्त्याउन सक्ने जोखिमबारे विस्तृत विश्लेषण गरेका छौँ।
—
१. कंगोमा वर्तमान संकट: किन नियन्त्रण बाहिर जाँदैछ महामारी?
सन् २०२६ को मे महिनामा डीआर कंगोको इतुरी र उत्तर किभु प्रान्तमा इबोलाको नयाँ प्रकोप आधिकारिक रूपमा पुष्टि भयो। यसपटकको चिन्ताको विषय भनेको यो भाइरस **’बुन्डिबुग्यो’ (Bundibugyo)** भेरियन्ट हो।
-खोप र उपचारको अभाव: जाइर (Zaire) भेरियन्टका लागि खोप उपलब्ध भए पनि हाल फैलिरहेको बुन्डिबुग्यो प्रकारका लागि कुनै प्रमाणित खोप वा निश्चित औषधि बनेको छैन।
-ढिलो पहिचान: यो प्रकोप फैलिन थालेको करिब ६ हप्तापछि मात्रै पत्ता लागेको थियो। यस अवधिमा भाइरसले धेरै समुदायमा जरा गाडिसकेको थियो।
-बढ्दो मृत्युदर:समाचार संस्था रोयटर्सका अनुसार सन् २०२६ मे महिनाको अन्त्यसम्म ९०० भन्दा बढी शंकास्पद संक्रमित भेटिएका छन् भने कम्तीमा २२० जनाले ज्यान गुमाइसकेका छन्।
सबैभन्दा ठुलो चुनौती: पूर्वी कंगोमा जारी सशस्त्र द्वन्द्वका कारण स्वास्थ्यकर्मीहरू संक्रमितको पहिचान र उपचारका लागि प्रभावित क्षेत्रमा सुरक्षित रूपमा पुग्न सकेका छैनन्। कतिपय ठाउँमा स्वास्थ्य केन्द्रमाथि नै आक्रमण भएका छन् भने भ्रमपूर्ण सूचनाका कारण बिरामीहरू क्वारेन्टाइनबाट भाग्ने गरेका छन्।
२. युगान्डाको अनुभव: ‘सुडान भाइरस’ माथि जित र ऐतिहासिक खोप परीक्षण
कंगोको अवस्था भयावह भइरहँदा छिमेकी मुलुक युगान्डाले भने केही समयअघि मात्रै अर्को प्रकारको इबोला संकट (सुडान भाइरस डिजिज – SVD) लाई सफलतापूर्वक झेलेको थियो।
सन् २०२५ को सुरुतिर राजधानी कम्पालामा एक नर्सको मृत्यु भएपछि यो प्रकोप बाहिर आएको थियो। तर, युगान्डा सरकारले डब्लुएचओ र युनिसेफको बलियो सहयोगमा तत्काल कडा कदम चाल्यो।
ऐतिहासिक कदम: युगान्डाको यही प्रकोपका क्रममा ‘सुडान इबोला’ विरुद्ध विश्वकै पहिलो क्लिनिकल खोप परीक्षण सुरु गरियो, जसलाई चिकित्सा विज्ञानमा एउटा ‘ऐतिहासिक उपलब्धि’ मानिएको छ।
सफलताको घोषणा: तीव्र कन्ट्याक्ट ट्रेसिङ (संक्रमितको सम्पर्कमा आएकाहरूको खोजी) र आकस्मिक उपचार केन्द्रहरूको व्यवस्थापनका कारण अप्रिल २०२५ मा युगान्डाले प्रकोप अन्त्य भएको घोषणा गर्यो। त्यहाँ कुल १४ संक्रमितमध्ये ४ जनाको मृत्यु भएको थियो।
३. यो नयाँ प्रकोप किन बढी खतरनाक मानिएको छ?
स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार कंगोमा अहिले देखिएको बुन्डिबुग्यो भेरियन्ट पछिल्ला वर्षहरूकै सबैभन्दा घातक साबित हुन सक्छ। यसका पछाडि मुख्य तीन कारण छन्:
१. खोपको अभाव:यो विशिष्ट भेरियन्टविरुद्ध लड्ने मेडिकल हतियार (खोप) हामीसँग छैन।
२. द्वन्द्व र विस्थापन: पूर्वी कंगोमा जारी हिंसाले गर्दा लाखौँ मानिस विस्थापित भएका छन्। मानिसहरूको अनियन्त्रित आवतजावतले भाइरस ट्र्याक गर्न असम्भव जस्तै बनाएको छ।
३. बजेट कटौती: अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग र स्वास्थ्य बजेटमा भएको कटौतीले अफ्रिकाको महामारी पूर्वतयारी प्रणालीलाई कमजोर बनाएको छ।
यसै गम्भीरतालाई ध्यानमा राख्दै डब्लुएचओका महानिर्देशक टेड्रोस अडानम गेब्रेयेसुसले स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई प्रभावित क्षेत्रमा सुरक्षित पहुँच दिन पूर्वी कंगोमा तत्काल युद्धविराम गर्न आह्वान समेत गरेका छन्।
४. इबोला भाइरसको इतिहास र यसको गम्भीरता
इबोला कुनै नयाँ भाइरस भने होइन। यसको इतिहास र यसअघिका रेकर्डहरू निकै डरलाग्दा छन्:
उत्पत्ति: यो भाइरस पहिलो पटक सन् १९७६ मा डीआर कंगोको ‘इबोला नदी’ नजिक पहिचान गरिएको थियो।
पश्चिम अफ्रिकाको भयावह रूप (२०१४-२०१६): इतिहासकै सबैभन्दा घातक इबोला महामारी गिनी, लाइबेरिया र सिएरा लियोनमा फैलिएको थियो। त्यतिबेला २८ हजारभन्दा बढी मानिस संक्रमित हुँदा ११,००० भन्दा बढीको मृत्यु भएको थियो।
मृत्युदर: सेन्टर्स फर डिजिज कन्ट्रोल एन्ड प्रिभेन्सन (सीडीसी) का अनुसार, यदि समयमै र उचित उपचार नपाइएमा इबोला संक्रमितको मृत्युदर ९० प्रतिशतसम्म पुग्न सक्छ।
५. अर्को विश्वव्यापी महामारीको जोखिम कति छ?
के यो भाइरस कोभिड-१९ जस्तै विश्वभर फैलिएर फेरि लकडाउनको स्थिति आउला? विज्ञहरूका अनुसार यसको सम्भावना निकै कम छ।
इबोला हावाबाट सर्ने भाइरस होइन; यो संक्रमित व्यक्तिको रगत, र्याल, वा अन्य शारीरिक तरल पदार्थ (Body Fluids) को प्रत्यक्ष सम्पर्कबाट मात्र सर्छ। त्यसैले यो कोभिड जस्तो तीव्र गतिमा विश्वभर फैलिने सम्भावना रहँदैन।
डब्लुएचओको पछिल्लो मूल्याङ्कन भन्छ:
“अफ्रिका महादेशभित्र र क्षेत्रीय स्तरमा यो भाइरस तीव्र रूपमा फैलिने जोखिम ‘उच्च’ छ, तर विश्वव्यापी (Global) रूपमा यसको महामारी बन्ने जोखिम न्यून छ।”
निष्कर्ष
जोखिम वैश्विक रूपमा कम भए पनि सिंगो विश्व समुदाय यसबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित छ भन्न मिल्दैन। कंगोमा जारी मानवीय संकट, स्वास्थ्य प्रणालीको कमजोरी र खोपको अभावलाई समयमै सम्बोधन गरिएन भने यसले अफ्रिकामा ठुलो मानवीय विपत्ति निम्त्याउने निश्चित छ। अहिले अन्तर्राष्ट्रिय दातृ निकाय (जस्तै डब्लुएचओ, एमएसएफ, सामारिटान्स पर्स) ५० शय्याका उपचार केन्द्रहरू स्थापना गर्दै नियन्त्रणको प्रयासमा जुटेका छन्, तर यसको पूर्ण सफलताका लागि स्थानीय शान्ति र बलियो राजनीतिक प्रतिबद्धताको खाँचो छ।
