काठमाडौं । विश्व युद्धको सँघारमा पुगेको मध्यपूर्वको तनावमा अचानक एउटा सुखद मोड आएको छ। इरान र अमेरिकाबीच दुई हप्ताको युद्धविराम हुनुमा छिमेकी मुलुक पाकिस्तानले खेलेको भूमिका अहिले विश्वभर चर्चाको विषय बनेको छ। आखिर कसरी सफल भयो त पाकिस्तानको यो कूटनीतिक प्रयास? यसका केही पर्दा पछाडिका महत्वपूर्ण कारणहरू छन् ।
पाकिस्तानले दुवै पक्षलाई मान्य हुने गरी एउटा ठोस खाका प्रस्तुत गर्यो, जसलाई ‘इस्लामावाद एकर्ड’ नाम दिइएको छ। यसमा दुईवटा मुख्य चरण राखिएका थिए:
पहिलो चरण: तत्काल युद्ध रोक्ने र रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ जलमार्ग खोल्ने।
दोस्रो चरण: अर्को दुई हप्ताभित्र स्थायी शान्ति र आणविक मुद्दामा प्रत्यक्ष वार्ता गर्ने।
यो चरणबद्ध योजनाले गर्दा दुवै पक्षलाई तत्कालका लागि सुरक्षित रूपमा पछि हट्ने बाटो मिल्यो।
सैन्य र कूटनीतिक च्यानलको प्रयोग
यस पटकको वार्तामा पाकिस्तानका सेना प्रमुख जनरल असिम मुनिरले प्रत्यक्ष रूपमा सक्रियता देखाएका थिए। उनले अमेरिकी उपराष्ट्रपति जेडी भान्स र इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीसँग सिधै संवाद गरेका थिए। इरान र अमेरिकाबीच औपचारिक सम्बन्ध नभएको अवस्थामा पाकिस्तानले ‘एकमात्र भरपर्दो सञ्चार माध्यम’ का रूपमा काम गर्यो।
ट्रम्पको डेडलाइन र दबाबको व्यवस्थापन
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानको ऊर्जा पूर्वाधारमा आक्रमण गर्ने जुन चेतावनी दिएका थिए, त्यसले खाडी क्षेत्रमा ठूलो संकट ल्याउने निश्चित थियो। पाकिस्तानले ट्रम्पलाई यो डेडलाइन दुई हप्ता थप गर्न राजी गराउनु नै सबैभन्दा ठूलो सफलता थियो। कूटनीतिक संयमता अपनाउन पाकिस्तानले अमेरिकालाई विश्वासमा लियो भने इरानलाई ‘विजय उत्सव’ को माहोल बनाएर वार्तामा ल्याउन सफल भयो।
चीन र अन्य क्षेत्रीय शक्तिको साथ
पाकिस्तान यो मिशनमा एक्लो थिएन। उसलाई चीनको पूर्ण समर्थन प्राप्त थियो। चीन र पाकिस्तानले मिलेर पाँच–बुँदे प्रस्ताव अघि सारेका थिए, जसलाई इरानले ‘सम्मानजनक’ ठान्यो। इरानका नयाँ सर्वोच्च नेता आयतल्लाह मोज्तवा खामेनीले पनि पाकिस्तानको तटस्थता र मध्यस्थतालाई स्वीकार गरेपछि यो सम्झौता सम्भव भएको हो।
‘तटस्थता’ को नीतिले दिएको शक्ति
२०२६ को यो युद्ध सुरु भएदेखि नै पाकिस्तानले कुनै पनि पक्षमा नलागी ‘आधिकारिक तटस्थता’ को नीति लिएको थियो। उसले इरानसँगको आफ्नो धार्मिक र सांस्कृतिक सम्बन्ध तथा अमेरिकासँगको सैन्य सम्बन्धको सन्तुलन मिलाउन सक्यो। यही सन्तुलनकै कारण दुवै देशले इस्लामावादलाई वार्ताको स्थलका रूपमा स्वीकार गरे।
इरानले यसलाई आफ्नो ‘ऐतिहासिक विजय’ भनेको छ भने अमेरिकाले कूटनीतिलाई एक मौका दिएको छ। अबको दुई हप्ता विश्वका लागि निकै चुनौतीपूर्ण रहनेछन्। यदि इस्लामावादमा हुने वार्ताले स्थायी रूप लिएमा पाकिस्तान दक्षिण एशियाको मात्र नभई विश्वकै एक शक्तिशाली मध्यस्थकर्ताका रूपमा उदाउने निश्चित छ।
